Hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam được thiết kế đa tầng nhằm đảm bảo quyền lợi tối đa cho mọi nhóm đối tượng lao động. Tuy nhiên, trong quá trình thực thi chính sách, không ít người lao động vẫn còn băn khoăn về việc liệu có thể đóng song song cả bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc và BHXH tự nguyện để gia tăng mức hưởng hưu trí hay không. Để xây dựng lộ trình tích lũy an sinh đúng pháp luật, người lao động cần nắm vững bản chất giao thoa và các quy định giới hạn giữa hai hình thức này.
Nguyên tắc phân tách đối tượng tham gia theo luật định
Căn cứ theo các quy định pháp lý hiện hành, cụ thể là Khoản 4 Điều 2 Luật BHXH, loại hình BHXH tự nguyện được thiết kế như một giải pháp an sinh mở rộng. Chính sách này hướng trực tiếp đến nhóm lao động tự do, nông dân hoặc những người không làm việc theo hệ thống hợp đồng lao động tiêu chuẩn, giúp họ có cơ hội tích lũy thời gian để hưởng chế độ hưu trí khi về già.
Luật định nêu rõ, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện khi và chỉ khi không thuộc đối tượng áp dụng của BHXH bắt buộc. Điều này đồng nghĩa với việc, một khi người lao động đã giao kết hợp đồng lao động và phát sinh nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc tại khối doanh nghiệp hoặc cơ quan tổ chức, họ sẽ tự động không còn nằm trong nhóm đối tượng được phép tham gia BHXH tự nguyện.
Quy định nghiêm ngặt về việc trùng lặp thời gian đóng bảo hiểm
Về mặt quản lý hệ thống, cơ quan BHXH tối ưu hóa dữ liệu bằng cách cấp cho mỗi cá nhân một mã số định danh duy nhất. Mã số này có vai trò ghi nhận xuyên suốt và toàn vẹn toàn bộ quá trình đóng – hưởng của người lao động trong suốt cuộc đời, không phân biệt phương thức tham gia.
Hệ thống luật pháp cho phép và khuyến khích sự linh hoạt trong chuyển đổi phương thức. Ví dụ, khi người lao động chấm dứt hợp đồng tại doanh nghiệp để chuyển sang làm công việc tự do, họ hoàn toàn có thể tiếp tục đóng nối tiếp theo hình thức tự nguyện. Toàn bộ thời gian tham gia ở cả hai giai đoạn này sẽ được cộng dồn lũy tiến để làm căn cứ tính mức hưởng lương hưu sau này.
Tuy nhiên, cơ chế cộng dồn này chỉ áp dụng cho các khoảng thời gian nối tiếp nhau. Pháp luật hoàn toàn không chấp nhận việc đóng trùng lặp, nghĩa là người lao động không được phép đóng song song cả hai loại hình trong cùng một tháng hoặc cùng một khoảng thời gian.
Các giải pháp thay thế hợp pháp để nâng cao mức quyền lợi hưu trí
Mục đích của việc muốn đóng song song hai loại hình BHXH thường xuất phát từ nhu cầu chính đáng của người lao động nhằm gia tăng mức thu nhập khi về già. Dẫu vậy, thay vì tìm cách tối ưu hóa qua các kênh trùng lặp không được pháp luật cho phép, người lao động có thể chủ động tiếp cận các giải pháp tài chính hợp pháp khác.
Một trong những mô hình đang được Nhà nước khuyến khích phát triển là hình thức Bảo hiểm hưu trí bổ sung. Đây là loại hình bảo hiểm tự nguyện vận hành theo nguyên tắc thị trường, đóng vai trò như một trụ cột an sinh thứ hai bên cạnh quỹ BHXH bắt buộc.
Thông qua sự thỏa thuận đóng góp giữa người lao động và người sử dụng lao động vào tài khoản hưu trí cá nhân, người lao động sẽ có thêm một nguồn thu nhập độc lập và an toàn khi đến tuổi nghỉ hưu. Đặc biệt, loại hình này còn nhận được các chính sách ưu đãi, giảm trừ thuế từ Nhà nước, giúp cá nhân và doanh nghiệp tối ưu hóa được bài toán chi phí mà vẫn đạt được mục tiêu an sinh dài hạn.