Sự phát triển bùng nổ của nền kinh tế nền tảng đã tạo ra một phân khúc lao động mới vô cùng đông đảo tại Việt Nam: đội ngũ tài xế công nghệ. Tuy nhiên, đằng sau sự linh hoạt về thời gian và cơ hội thu nhập hằng ngày, nhóm lao động này đang phải đối mặt với một "khoảng trống an sinh" rất lớn. Do tính chất pháp lý của mối quan hệ giữa tài xế và các hãng xe công nghệ hiện nay chưa được định danh là quan hệ lao động truyền thống, họ đang nằm ngoài lưới đỡ của hệ thống bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc.
Việc xây dựng các giải pháp lập pháp và cơ chế an sinh đặc thù để bảo vệ quyền lợi dài hạn cho hàng trăm nghìn lao động này đang là bài toán cấp bách đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách.
Thực trạng thiếu vắng lưới đỡ an toàn của lao động nền tảng
Mô hình vận hành của các ứng dụng gọi xe dựa trên nền tảng hợp tác dân sự hoặc đối tác kinh doanh, thay vì ký kết hợp đồng lao động chính thức. Cơ chế này dẫn đến những hệ lụy trực tiếp về mặt phúc lợi lâu dài cho tài xế:
Không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc: Tài xế không được doanh nghiệp trích đóng các quỹ bảo hiểm cốt lõi như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp hay hưu trí. Khi xảy ra sự cố sức khỏe hoặc tai nạn trên đường làm việc, họ phải tự gánh chịu 100% rủi ro tài chính.
Tỷ lệ tham gia tự nguyện còn hạn chế: Mặc dù Nhà nước đã có các chính sách khuyến khích tham gia BHXH tự nguyện, nhưng đối với tài xế công nghệ, rào cản về thu nhập biến động hằng ngày và việc thiếu các chế độ ngắn hạn (như ốm đau, tai nạn) khiến loại hình này chưa đủ sức hấp dẫn họ tích lũy dài hạn.
Áp lực tài chính và sức khỏe tích tụ: Phần lớn tài xế công nghệ phải làm việc với cường độ cao, thời gian di chuyển trên đường kéo dài từ 10 đến 12 tiếng mỗi ngày dưới điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Sự bào mòn về sức khỏe thể chất kết hợp với việc không có tích lũy lương hưu sẽ tạo ra gánh nặng an sinh lớn cho xã hội khi nhóm lao động này bước vào độ tuổi hết khả năng lao động.
Rào cản pháp lý và bài toán định danh mối quan hệ lao động
Thách thức lớn nhất trong việc đưa tài xế công nghệ vào hệ thống an sinh chính thống nằm ở xung đột về mặt định danh pháp lý:
Sự mờ nhạt trong định nghĩa "người lao động": Khung pháp lý hiện hành chủ yếu điều chỉnh các mối quan hệ dựa trên hợp đồng lao động truyền thống (có thời gian, tiền lương cố định và sự quản lý trực tiếp). Trong khi đó, tài xế công nghệ có quyền tự chủ về thời gian bật/tắt ứng dụng, tự quyết định tần suất làm việc, khiến việc áp dụng nguyên mẫu luật cũ gặp nhiều vướng mắc.
Nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp công nghệ: Nếu bắt buộc các hãng xe phải đóng BHXH như mô hình doanh nghiệp truyền thống, cấu trúc chi phí vận hành sẽ tăng mạnh, tác động trực tiếp đến giá thành dịch vụ và tính sống còn của mô hình kinh doanh nền tảng. Do đó, việc tìm kiếm một giải pháp trung hòa lợi ích là điều không hề dễ dàng.
Giải pháp chiến lược nhằm khỏa lấp khoảng trống an sinh
Để không để hàng trăm nghìn lao động công nghệ bị bỏ lại phía sau, các chuyên gia an sinh xã hội đề xuất cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp mang tính đột phá:
Xây dựng gói BHXH tự nguyện ngắn hạn đặc thù: Nghiên cứu tích hợp thêm các quyền lợi ngắn hạn như trợ cấp tai nạn lao động, trợ cấp nghỉ ốm vào loại hình BHXH tự nguyện để phù hợp riêng với đặc thù công việc di chuyển liên tục trên đường của tài xế.
Thiết lập cơ chế chia sẻ chi phí an sinh: Đề xuất phương án trích một tỷ lệ phần trăm nhất định trên mỗi đơn hàng hoặc chuyến xe thành quỹ phúc lợi an sinh. Khoản phí này sẽ do hãng công nghệ, tài xế và người tiêu dùng cùng chung tay đóng góp dưới sự quản lý của cơ quan nhà nước để mua bảo hiểm cho tài xế.
Luật hóa chứng nhận lao động độc lập: Tham khảo kinh nghiệm quốc tế để ban hành các quy định bổ sung trong Luật Lao động và Luật BHXH, công nhận một phân khúc lao động mới mang tính chất "lao động độc lập dựa trên nền tảng công nghệ". Từ đó, áp đặt trách nhiệm bảo trợ an sinh tối thiểu đối với các doanh nghiệp sở hữu ứng dụng.
Việc khỏa lấp khoảng trống an sinh cho đội ngũ tài xế công nghệ không chỉ là câu chuyện bảo vệ một nhóm đối tượng cụ thể, mà là bước đi chiến lược nhằm đảm bảo sự cân bằng và bền vững của toàn bộ nền kinh tế số trong giai đoạn phát triển mới.